İşimizi iyi yapmamız yeterli mi?

İşimizi iyi yapmamız yeterli mi? Çoğumuz işe gömülür, işimizi nasıl daha iyi yapacağımıza odaklanır ama o işi hangi şartlarda yapacağımızı ve yaptıracağımızı göz ardı ederiz. Geçmiş tecrübelerime bakınca görüyorum ki, bu konulara çoğu şirketlerin idari kadroları; muhasebecileri, mali işler müdürleri ve hatta genel müdürleri de pek ilgi göstermemişler. Çoğu işyerinde çalışan puantajları hala yanlış tutuluyordur. Eminim, haftalık çalışma saatinin ne kadar olduğunu bilmeyen çok kişi vardır. Fazla çalışma nasıl ödenir? Hafta tatilinde çalışılır mı? Genel tatil günlerinde, ulusal ve dini bayramlarda çalışılır mı? Çalışılırsa, ödemeler nasıl yapılır? İşten çıkarma şartları nedir? İhbar süreleri ne kadardır? Bu sorulara çoğumuz hep farklı yanıtlar verdik hep. Oysa İş Kanunu’nu okusak, sorulara doğru yanıtları bulabilirdik ve çoğumuz okumuyoruz.

İlk İş Kanunu, 1936 yılında 3008 sayılı yasayla çıkmış. Haftalık çalışma saati 48 saatmiş.

İkinci İş Kanunu 1967 yılında 931 sayılı yasayla çıkmış. Haftalık çalışma saati 48 saatmiş.

Üçüncü İş Kanunu 1971 yılında 1475 sayılı yasa ile çıkmış ve haftalık çalışma saati yine 48 saatmiş.

Çoğumuz haftalık çalışma saatini hala 48 saat biliyoruz. Günde sekiz saatten haftada altı gün çalışmayı 48 saat normal çalışma olarak kayda geçiyoruz. Günde sekiz saatten fazlasını da fazla çalışma olarak yazıyoruz.

2003 yılında çıkan 4857 sayılı kanunla, haftalık çalışma saati 45 saate indirildi.  Çoğumuz bilmiyoruz.

Çalışma şartlarıyla ilgili, rehber olması açısından bazı satır başlarını sıralamak istiyorum:

• Haftalık çalışma saati en fazla 45 saattir (4857 sayılı İş Kanunu Madde 63). Haftalık çalışma süresi, çalışanın da rızasıyla, günde 11 saati geçmeyecek şekilde, haftanın diğer günlerine farklı şekilde dağıtılabilir.

• Fazla çalışma, günlük olarak değil, haftalık normal çalışma süresini aşan çalışmalar olarak hesap edilir. Haftanın altı günündeki toplam çalışmanın 45 saati aşan kısmı %50 fazlasıyla ödenir. Günde en fazla 11 saat çalışılması esasına göre, altı günlük çalışmada en fazla 21 saat fazla çalışma yapılabilir.

• Haftanın diğer 6 gününde 45 saatini doldurmuş kişiye haftada bir gün tatil verilir ve o günkü yevmiyesi ödenir. Haftalık normal çalışma süresi 45 saat olduğundan, günlük yevmiyesi 7.5 saat kabul edilir ve hafta tatilinde çalışmadığı halde 7,5 saatlik ücret alır.

• Hafta tatilinde çalışmak, çalışanın rızası olsa da yasaktır, ama yaptırımı yoktur. Ancak iş kazası durumunda işvereni kusurlu duruma düşürebilir.

• Hafta tatilini hak ettiği halde hafta tatilinde çalışan kişiye hak ettiği yevmiyesinin haricinde çalıştığı miktar %50 fazlasıyla ödenir. (Hafta içinde 45 saatini doldurmuş bir kişi, hafta tatilinde çalışırsa, o gün için 7.5 + 7.5x1.5= 18,75 saatlik ücret alır.)

• İşverenin, hafta tatilinde başka bir yerde çalışan kişinin hafta tatili ücretini kesmeye hakkı vardır.

• Bayram tatilinde, kişi çalışmasa da bir yevmiye alır, çalışırsa normal çalışma günündeki çalışması gibi ücreti ayrıca ödenir. Yani bayram tatilindeki çalışması 7.5 + 7.5= 15 saatlik ücret olarak ödenir.

• Hafta tatiline denk gelen bayram gününde kişi bayram tatili yaparsa, çalışmazsa, normal mesaisi ödenir.

• Hafta tatiline denk gelen bayram gününde, kişi hafta tatilini hak etmişse ve çalışırsa, o gün için hak ettiği normal mesaisi haricinde çalıştığı miktarı %50 fazlasıyla alır.

• Haftalık çalışma süresinin 45 saatten az olduğu sözleşmelere göre, sözleşme süresi ile 45 saat arasındaki kısım fazla süreli çalışma kapsamına girer. Örneğin, haftalık çalışma süresi 30 saat olarak belirlenmişse, ama 45 saat çalışılmışsa, aradaki 15 saat %25 fazlasıyla ödenir. Yani ödenecek miktar 30 + (15 x 1.25) = 48,75 saat karşılığı ücret olur. Çalışma 45 saati de aşmışsa, 45 saati aşan kısım %50 fazlasıyla ödenir.

• Fazla çalışma yılda 270 saati geçemez.

• Çalışan isterse, fazla çalışma karşılığını zamlı ücret olarak almak yerine serbest zaman olarak kullanabilir. Her bir saat fazla çalışma karşılığı bir buçuk saat serbest zaman talep edebilir. Bu hakkını altı ay içinde, ücretinde bir kesinti olmadan kullanabilir.

• Tam süreli çalışanlarla kısmi süreli çalışanlar aynı haklara sahiptir.

• 20:00 ile 06:00 arasındaki zaman dilimindeki çalışmalar gece çalışması kapsamına girer. Bu zaman diliminde 7.5 saatten fazla çalışma yapılamaz. Postası değiştirilecek olan çalışanın kesintisiz 11 saat dinlendirilmesi gerekir.

• Ara dinlenmeleri

⧫ Dört saat ve daha kısa süreli işlerde on beş dakika ara dinleme verilir.

⧫ Dört saatten fazla ve yedi buçuk saate kadar (yedi buçuk saat dahil) süren işlerde yarım saat ara dinlenme verilir.

⧫ Yedi buçuk saatten fazla süreli işlerde bir saat ara dinlenme verilir.

⧫  Dinlenme süreleri çalışma süresinden sayılmaz.

• Yıllık izin süreleri

⧫ Bir yıldan beş yıla (beş yıl dahil) kadar çalışmış olanlar için 14 gün,

⧫ Beş yıldan fazla on beş yıldan az çalışmış olanlar için 20 gün,

⧫ On beş yıl (dahil) ve daha fazla çalışmış olanlar için 26 gün.

⧫ İzin süresi hesabına deneme süresi dahildir.

⧫ İzin süreleri, bir sonraki yılın içinde kullanılır ve izinde geçen süre bir sonraki izin zamanının hesabında çalışma süresinden sayılır.

⧫ İzin süreleri bölünemez. Ancak karşılıklı anlaşma ile en küçük parçası 10 günden az olmayacak şekilde bölünebilir.

⧫ İzin ücreti izne çıkarken peşin ödenir.

⧫ Yıllık ücretli izin süresine denk gelen hafta tatili, ulusal bayram, dini bayram ve genel tatil ücretleri ayrıca ödenir.

⧫ İzin süresince sigorta primlerinin ödenmesine devam edilir.

⧫ Uzak yere gidecek olanlar için, en fazla 4 günlük ücretsiz yol izni verilir.

⧫ Yıllık izninde başka yerde çalıştığı tespit edilen çalışanın izin ücreti geri alınır.

• İşten çıkma-çıkarma

⧫ 6 aydan az çalışmada fesih süresi 2 hafta

⧫ 6-18 ay arası çalışmışsa, fesih süresi 4 hafta

⧫ 18-36 ay arası çalışmışsa, fesih süresi 6 hafta

⧫ 36 aydan fazla çalışmışsa, fesih süresi 8 hafta

⧫ 30 ve daha fazla işçi çalıştıran işyerinde en az 6 ay kıdemli işçinin sözleşmesinin feshi geçerli sebebe dayanmalıdır.

⧫ İşveren bildirim süresine ait ücreti peşin ödeyerek iş sözleşmesini hemen de feshedebilir.

⧫ İşçi fesihe karşı, isterse 1 ay içinde dava açmalıdır. Dava 2 ayda sonuçlandırılır. Temyiz gerekirse Yargıtay 1 ay içinde sonuçlandırır.

⧫ Fesih geçersiz çıkarsa, işveren karara kadar geçen süre için en çok 4 aylık ücretlerini öder. İşçi karardan sonraki 1 hafta içinde işe geri dönmek için başvurmalıdır, aksi halde fesih geçerli olur. İşçi geri dönüş için başvurduktan sonra 1 ay içinde işçiyi işe almak zorundadır. Almazsa, en az 4 ay en çok 8 aylık tazminat öder.

⧫ İşine son verilen çalışana, günde iki saatten az olmamak şartıyla iş arama izni verilir. Çalışan isterse izin arama sürelerini, son günlere denk gelecek şekilde toplu olarak kullanabilir.

• İşverenin haklı feshi: İşçi düzensiz yaşamdan dolayı sağlığı bozulup ta ardı ardına 3 işgünü ya da ayda 5 işgünü devamsızlık yaparsa. Mazeretsiz olarak ardı ardına 2 iş günü, ya da 2 kez tatil sonrası iş günü, ya da ayda 3 iş günü işe gelmezse…

• Engelli eski hükümlü çalıştırma: 50 ve daha fazla işçi çalıştıran özel sektör %3 engelli, kamu sektörü ise %4 engelli ve %2 eski hükümlü çalıştırmak zorundadır.

• Askere giden, askerlik bitiminde 2 ay içinde eski işine geri dönmek için başvurmalıdır. İşveren işe almazsa 3 aylık tazminat öder.

• Ücret ödenmesi: Ayda bir ödenir. Ücret alacakları zaman aşımı 5 yıldır.  20 gün ücret ödenmezse, işçi iş yapmayabilir. Bu nedenle yerlerine işçi de alınamaz.

• Ücretten haciz: Her halükarda ¼’ünden fazla olamaz.

• Ücretten kesinti: Ceza kesintileri bir ayda 2 günlükten fazla olamaz.

• Sanayii işletmelerinde 18 yaş altı gençlerin gece çalıştırılmaları yasaktır.

Ayrıca; iş kazaları, meslek hastalıkları, bayan ve çocuk çalışanların şartları ve iş güvenliği konularında da bilgilenmek gereklidir.